Жыр дүлейі – Дүр Оңғар

122

Тақырыбы  : Жыр  дүлейі – Дүр  Оңғар

Мақсаты  :    1)    Оқушыларға  Сыр  сүлейі , жыр дүлдүлі – Дүр Оңғар жыраудың  өмірі ,

өлең – жырларын , шығармаларын , әдеби  мұраларын  насихаттау

2 )  Дүр  Оңғар жыраудың қасиетті сөз  өнерін арқау ете  отырып , жас

ұрпақты  патриоттыққа , ізденімпаздыққа , мәдени мұраларымызды

сақтауға  тәрбиелеу .

 

Көрнекілігі :   Дүр Оңғар  жырау жайлы  тарихи , әдеби  шығармалар , кітап  бұрышы ,

портреттері .

 

Барысы :     І . Ұйымдастыру  кезеңі

 

ІІ . Кіріспе

Мұғалім :

 

Алты  Алаштың  анасы да, панасы да болған Сыр бойы киелі де қасиетті жер . Осы жерде талай билер мен батырлардың ,небір дүлдүл ақын ,жыршылардың ,дана елідің  әулиелерінің кіндік қаны тамған  және  бақилық қоныс  тепкен .

19 – ғасырдың  екінші жартысы , 20 –ғасырдың басы  осындай киелі  жерге Сыр  сүлейлерінің бір топ  жыр  жұлдызын  сыйлады  .

Сол шоқ жұлдыздар  шоғырының  көрнекті  өкілі – Оңғар  Дырқайұлы  артында өшпес  мұра қалдырған орақ ауызды , өткір  тілді ақын – жырауларымыздың  бірі де  бірегейі  болған .

Оңғар  жырау  кім?

Оңғар  жырау – 43 жылдық қысқа  ғұмырында  артына өшпес  мол  рухани мұра  қалдырған  орақ  тілді  , от ауызды , арқалы  ақын , жампоз  жыршы , сырлы  сазгер.

Ол  1859  жылы Қазалы уезіне  қарасты Қармақшы  ауданының Жаманасыр  болысындағы  3 – ауылда  дүниеге  келген . Яғни , қазіргі  Жаңажол  ауылы  .

Барын  базар етіп өрнекті  сөйлеген , ақындықтың  апшысын қуырып  сөздері  жалын , сөздері  оқ ,Сырдың  саңлағы  Оңғар  жырау  жырлап  қана қоймай арнау  өлеңдер , бір

қақпай  жұмбақтар шығарған .

Тұрмағанбет  Ізтілеуов  Сырдың  саңлақ  шайырлары  он тоғыз  ақынға  арнаған «Әр ел –

дің  бар  бұлбұлы» атты  туындысында  :

Қаратамыр  ол – Оңғар ,

Ақмарал , бұғы һәм  арқар

Қоныстанған  қысы жаз ,

Асқар  таудың  үңгірі  , — деп  оны  ешкімнің  өресі жетпейтін  асқар  таудың  басына  шығарып , киелі ақын  дегенді меңзейді .

 

 

 

 

 

 

   Ой  қозғау .

 

 

 

 

 

Сыр  саңлағы

 

 

 

Жампоз  жыршы                                                                          Жыр  киесі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Арқалы  ақын                                         Сырлы  сазгер

 

 

ІІІ  Негізгі  бөлім

 

1 . « Қоңыраулы  көк  найза»

( Оңғар  жыраудың  жыр  толғауларының   ерекшелігі)

Мәнерлеп  оқу . Өлеңдер  мен  толғаулар  :  «Өзім  туралы» , «Ерлерім сөйле дегесін» ,

«Әркімдерге  сөз  айттым»

 

2 . «Бір  дария  таяздайды  кешкен  сайын»

(Жұмбақ  өлеңдерінің  сыры )

 

1 . Бір  нәрсе  өзі  нәзік  ұстағанда ,

Көреді  үйде  отырып  тыстағыны

Жаласы  зәредейден  бола  кетер ,

Өмірін  жаратыптықысқа  қылып .        ( әйнек )

 

2 . Бір  нәрсе  темір  басты , ағаш  сапты

Алдыңда  қарсы  қарап  құлап  жатты

Ағеке ,  тапқыш  болсаң  осыны  тап

Өзімнің  тәуір  көрер  ағам  атты          ( балға  )

 

 

3 . Бір  көлік  қалмайды  артта  көшкен  сайын  ( ұрпақтар  жалғасы )

 

4 . Бір  арқан  тарқатылар  ескен  сайын             ( ой – тілек )

 

5 . Бір  дарақ  өсе  түсер  кескен  сайын             (  ұрпақтардың  өсіп — өнуі )

 

 

4 .  Сергіту  минуты .

Өлең – жырлар  оқылып , әр  топ  өлең – жырлардың  авторларын  табу  керек .

1

1 . Құйрығы  жоқ  , жолы  жоқ  —

Құлан  қайтіп  күн  көрер ?!

Аяғы  жоқ , қолы  жоқ –

Жылан  қайтіп  күн  көрер ?!                  (Асан  қайғы )

 

 

2 . Ереуіл  атқа  ер  салмай

Егеулі  найза  қолға  алмай

Еңку – еңку  жер  шалмай

Ерлердің  ісі  бітер  ме ?                       ( Махамбет )

 

3 . Қас  жақсылық  қадірін –

Жақыны  білмес , жат  білер

Төс  айылдың  батқанын

Иесі  білмес ,  ат  білер                      ( Тұрмағамбет  )

 

4 . Алыстан  қызыл  көрінсе

Манат  емей  немене

Көтеріліп  ұшқан  соң

Қанат  емей  немене                          ( Бұқар  жырау )

 

 

4 . 1 Оқушылар   шығармашылығынан .

     « Дүр  Оңғарғарға арнау» .      Айзере  Рахманбердиева      ( оқушы)

 

 

Жырымен  тамсандырған  талайларды

Білмейтін  адам  бар ма , Дүр  Оңғарды ? !

Абыройын  асырған  Сыр  елінің

Мақтан  тұтам  киелі  мен  бабамды

 

 

Өнері  үлгі  болған  өнегелі

Тағлымы  теңіздей  терең  еді

Есімі  өлмес  мәңгі  елі  барда

Ақын  — жырау  ішіндегі  кемеңгері

 

 

Қанықпын  жастайымнан  жырларына

От  өрілген  жырының  шумағында

Атағы  асқақтаған   бабамыздың

Қуанам  ауылымда  туғанына

 

 

 

 

 

 

 

 

5 . «  Дүр  Оңғар  туралы  толғаулар»

 

Той  бастар .         ( Достық   Тілеубергенов)

 

 

Алқалы  топта  сөйлесе                                          Сынығын  жина  асылдың ,

Тау  тұлғам  тұрмас  толғанбай .                           Қапқа  қол  созбай , хат  танып .

Ақыннан  кім  бар  Оңғардай                                Есімі  жетті   Алашқа,

Деп білгей  жырын  ендеше ,                                Басына  баян  бақ  дарып

Алтынмен  аптап  қойғандай .                               Сүйінші ! Даусым  жете  ме

Дүр  десе  дүрің  осы еді ,                                      О ,Сырдың  бойы , түз – белең !

Көтерген  жырдың  байрағын .                              Жұртыңды  сөйле  көтере ,

Сапырып  алған  деседі ,                                        Ақынын  әркез  іздеген .

Суүбелі  сөздің  қаймағын                                     Тұрғызған  аппақ  кесене ,

Бар  және  жер  ғып өтері ,                                     Есі  бар  елміз   біз  деген

Таққанда  болыс ,байға мін                                    Жанып  тұр  жүзім  алау  боп

Жыр  арнау  сәтім  келгенде ,                                Жыр  төкпей  қалай   қалайын

Асырман  яки  кем  етпен                                       Жұғыны  менде  бар – ау  деп

«Дүр» деген атын  берген  де ,                               Мақамын  салып бағайын

Халқым – ау , өзің  емес  пе ?                                 Жиналған  мұнда  әлеумет ,

Жасында  Оңғар  бабаның ,                                     Той  құтты  болсын  , ағайын !

Айдарынан рас , жел  ескен

Арманы  бар  ма  ақынның

Мұрасы  қалса  сақталып .

 

 

6 . Бекіту .      «Кім  жылдам»   ( викториналық  сұрақтар )

 

1 . Дүр  Оңғар  атамыз   жайлы  қандай  мәліметтер  білесіңдер  ?

 

2 . Неліктен  «Дүр» атанған , «Дүр»  сөзінің  мағынасы  ?

 

3 . Дүр  Оңғар  қандай  атақты  айтыскерлермен  айтысты ?

 

4 . Ауыл  орталығындағы  Дүр  Оңғар  ескерткішінің  авторы  кім ?

 

5 . Ауданымызда  «Дүр  Оңғар»  жылы  қай  жылы  және осыжылда  қандай  игі  шаралар

өтті  ?

 

7 . Қорытынды

 

Кестелі  жырдың  ақтангері – Дүр  Оңғар  жыраудың халқының  қасиеті  мен қасіреті , ерлігі  мен  ездігі  жайлы  толғаулары кім – кімді детолғандырары  анық .

Ерлікті –елдікті  дәріптейтін  жыраулық  өнерді  насихаттау , сол  арқылы  жастардың

Бойында  ұлттық  сананы  жетілдіру . Отаншылдық қасиеттерді  дамытуға  ықпал  ету  құптарлық  іс .

Халықтың  рухани  дамуын , өткен  тарихымызды  біліп , одан  сабақ  алу , ата – баба  дәстүрін  бүгінгі  өмірімізге  арқау  ету – ұрпақ  алдындағы  борышымыз .