Үндестік заңы

157

Сабақтың тақырыбы: Үндестік заңы

 

Сабақтың мақсаты:

 

1/ Білімділік: Оқушылардың үндестік заңы туралы  білімдерін кеңейту, шыңдай түсу, оның түрлерін пысықтау

2/ Дамытушылық:. Өз бетінше ойлау қабілетін, сөздік қорын, тіл байлығын, белсенділігін, қызығушылығын дамыту.

3/ Тәрбиелік:  Еңбексүйгіштікке, білімділікке,бір — бірін сыйлауға тәрбиелеу.

 

Сабақтың түрі:  Жарыс сабағы.

Сабақтың әдісі: Ой қозғау, сұрақ-жауап, тест, талдау.

Сабақтың көрнекілігі: тірек сызба, кесте қағаздар,

Венн диаграммасы, интерактивті тақта.

 

Сабақтың барысы:

 

Ұйымдастыру: Психологиялық дайындық

Үй тапсырмасын сұрау.

 

  1. /Деңгейлік тапсырмалар арқылы/
  2. Оқушыларды үш топқа бөлу.

 

1-ші топ: Дауыстылар.

2-ші топ: Дауыссыздар.

3-ші топ: Буындар.

Әр топ өздерінің тақырыбын қорғайды.

  

1-кезең

1-деңгей

 

1/ Тіл дыбыстары деген не?

2/ Дауысты дыбыстарға тән белгілер.

3/ Дауысты дыбыстардың түрлерін ажырату, салыстыру.

 

2-деңгей

1/ Дауыссыз дыбыстардың түрлері.

2/ Дауысты дыбыстармен салыстыру.

3/ Дауыссыз дыбыстарға тән белгілер.

 

3-деңгей

 

1/ Буын деген не?

2/ Буынның түрлерін ажырат.

3/ Буын мен тасымал.

 

2-кезең

Интерактивті тақтада берілген сөздерге фонетикалық талдау. Мысалы.

 

 

Сөз дауысты ашық қысаң жуан жіңішке еріндік езулік дауыссыз қатаң ұяң үнді

 

шегіртке е,і + + ++ ++ ш,г,р,т,к +++ + +

 

бақыт а,ы + + ++ ++ б,қ,т ++ +

 

 

ЖАҢА САБАҚ

 

1-кезең. Үндестік заңы.

 

Морфемалардың бірыңғай жуан не жіңішке буынды болып және олардың аралығындағы қатар келген дыбыстардың біріне-бірі акустика-артикуляциялық жақтан бейімделіп, үйлесіп тұруын дыбыстардың үндесуі

немесе үндестік заңы дейміз.

 

  1. Негізі үндестік заңы мынадай болып келеді.

 

  1. Түбірдің соңғы буыны жуан болса, оған жалғанатын қосымшалар да жуан буынды болады:

мал-шы-лық-та, ал-дыр-ыңдар, қала-лық-тар-ға, жылқы-лар-ымыз.

2.Түбірдің соңғы буыны жіңішке болса, оған жалғанатын қосымшалар да жіңішке буынды болады:

мектеп-тер-ің-ді, кел-тір-іңдер, қате-лік-тер-ді,

мұғалім-дер-ге.

 

 

  1. Түбірдің соңғы дыбысы дауысты не үнді болса, оған жалғанатын қосымшалар ұяң не үндіден басталады:

 

бала-лар   дауысты+үнді.  бала-ға     дауысты+ұяң

жел-ге    үнді+ұяң.              жел-мен    үнді+үнді.

 

4.Түбірдің соңғы дыбысы ұяң болса, қосымша ұяңнан басталады: қаз-дар, қаз-ға, жез-ді, мұқтаж-дық.

 

  1. Түбірдің соңғы дыбысы қатаң болса қосымша тек қатаңнан басталады: мақсат-қа, мақсат-пен, тілек-пен, тілек-ті.

 

 

 

ҮНДЕСТІК ЗАҢЫ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қазақ тілінде дыбыстардың бір-біріне ықпалы үш түрлі болады.

 

Ықпалдың түрлері

 

 

 

Ілгерінді           Кейінді                Тоғыспалы

/прогрессивті/    /регрессивті/              ықпал.

ықпал                  ықпал

 

 

 

  1. Ілгерінді ықпал. (прогрессивті)

 

Аш- са –     аш – ша.                                    ш-с =  шш

 

 

Қара қой – қара ғой.                                    а – қ = ағ.

 

Жас бала –  жаспала.                                   с – б =сп

 

Ілгерінді ықпал-алдыңғы дыбыстардың кейінгі дыбысты өзіне тәуелді етуі, игеруі.

 

 

  1. Кейінді ықпал (регресивті)-прогрессивті ықпалға

қарама-қарсы, кейінгі дыбыстың алдыңғы дыбысты тәуелді етуі, игеруі.

 

Тарақ   +    ы     –     тарағы.                         қ – ы =  ғы.

 

Күрек  +  і –    күрегі.                                    К – і =  гі.

 

 

Жан + бады – жамбады.                               Н – б = мб

 

Сөз — жоқ –  сөж жоқ.                                    З – ж = жж.

 

  1. Тоғыспалы ықпал — көрші дыбыстардың ілгері-кейінді қарсы әсері. Бұл сөзбен сөздің арасында кездеседі.

 

 

1.Аман  келді- Амаң — гелді.          нк-ңг

 

2.Қан  қызыл- қаң  ғызыл              нқ-ңғ

 

 

3.Мен  келдім-мең гелдім             нк-ңг

 

4.Дос   жаран- дошшаран              сж-шш

 

 

2 – кезең

 

Теориялық материалды бекіту жаттығулары.

Өлең шумақтарындағы сөздерді орфоэпия, айтылуы  бойынша жазу.

 

Мысалы:

 

Мен қазақ қыздарына қайран қалам.

Жанары  жаны жаздай жайраңдаған.

Қыз өссе елдің көркі деген сөзді.

Қапысыз қалай айтқан қайран бабам.

 

Мең ғазақ қыздарына  қайраң   ғалам.

 

Жанары  жаны жаздай жайраңдаған.

 

Қыз өссө елдің гөркү деген сөздү.

 

Қапысыз қалай айтқан қайрам   бабам.

 

 

 

3-кезең

 

Тестпен  жұмыс

Уақыт   шектеулі

 

1.Дыбыс  үндестігінің  неше  түрі  бар?

А.1;       В.2;       С.3;     Д.4;      Е.5;

 

2.Д. ү. Қазақ  тілінің  қай  саласы  қарастырады?

А.лексика.                               Д.синтаксис

В.фонетика                             Е. стилистика

С.морфология

 

3.Сөз  аралығындағы  ілгерінді  ықпалды  тап.

А. арыстанда  бар.                   Д.қырық жігіттің

В. күші  бар                              Е.  жігіттің жүрегі

С. жігіттің  күші

 

4.Кейінді ықпалды көрсет.

А.Көрікбай                              Д.Ашса.

В.Көк гүл                                 Е.Ала көз

Е.Жан пейіс.

 

5.Дыбыс үндестіне тән термин:

А алдыңғы ықпал

В Артқы ықпал

С жанындағы ықпал

Д ілгерінді ықпал

Е шеткі ықпал

 

  1. Кейінді ықпалы бар сөйлемді тап.

А Пияздың дәрулігі адамға ежелден – ақ мәлім.

В. Оны әр түрлі ісікке, жараға пайдаланып келіпті.

С. Пияз неге ащы?

Д. Пияздың түрлері көп.

Е. Шөлдің сөлін тартқан пияз, жанның жарасын сормақ.

 

  1. Тоғыспалы ықпалды тап

А.бара қалды.

В. ала кел.

С.он бес

Д. күн кешті

Е. қабы

 

  1. Жіктік жалғауы жалғанғанда өзгеріске ұшыраған сөз:

А) дәптер

В) үй

С) қатар

Д) бала

Е) қап

 

  1. Сөйлем ішіндегі тоғыспалы ықпалды тап:

А) Еш адамды күндемегін.

В) Аттар жайылып жүр.

С) Адамзаттың ең абзал қасиеттерінің бірі – сөйлей білу.

Д) Оның ерлігіне қайран қалдық.

Е) Сол сүйікті анаң емес пе?

 

  1. Дыбыстық өзгеріске ұшырамаған сөзді тап:

А) бүгін

В) қағаз – қалам

С) тастай

Д) бізше

Е) біз келдік

 

 

4-кезең

 

ВЕНН ДИАГРАММАСЫ

 

 

          Ілгерінді                                                            Кейінді      

 

 

            

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5 –кезең

 

Сабақты қорытындылау.

Сұрақтар:

  • Үндестік заңы. Сингорманиз деген не?
  • Тіл үндестігі деген не?
  • Ерін үндестігі.
  • Дауыссыз дыбыстардың бір – біріне ықпалын қалай атаймыз?
  • Дыбыс үндестігінің түрлері.
  • Ілгерінді ықпалдың ерекшелігі.
  • Кейінді ықпал.
  • Тоғыспалы ықпал.
  • Дауысты дыбыстардың жіктелуі.

10) Дауыссыз дыбыстардың жіктелуі.

 

 

6-кезең Бағалау

 

 

Қ/С Аты – жөні 1-кезең

үй тапсырмасы

2-кезең

жаттығу жұмыстары

3-кезең

тест

Қорытынды

 

Жалпы бағасы Үлгерімі нашар.
1 Айтбек Қ 3 4 6/3 10 3 +
2 Атақұл А 4 4 8/4 12 4
3 Әлшер А 3 4 9/5 12 4
4 Бейсенәлі А 4 5 8/4 13 4
5 Бейсенбаев Е 3 3 4/3 9 3 +
6 Ерімбетова С 5 5 10/5 15 5
7 Карбозқызы Б 4 5 9/5 14 4
8 Қожамұрат Н 3 4 7/4 11 4
9 Сәрсенбекұлы С 4 5 8/4 13 4
10 Тәңірберген Т 4 4 6/3 11 3 +
11 Омарова Д. 5 5 10/5 15 5

 

 

Үйге тапсырма.

 

  1. 5-сыныпқа арналған оқулық пен басқа кітаптардағы үндестік заңы туралы жазылған материалдарды салыстыру.

 

  1. Өлең шумақтарындағы дыбыстардың бір-біріне әсерін, ықпалын анықтау.